TỪ ĐIỂN HÁN VIỆT Từ Bộ Hán Việt Từ Điển Của Đào Duy Anh… TỪ ĐIỂN HÁN VIỆT Từ Bộ Hán Việt Từ Điển Của Đào Duy Anh…

... Mặc dù trước kia đã xuất hiện vài ba tập sách cùng loại mà chúng tôi có dịp giới thiệu khá kỹ trong một bài viết trước*, nhưng phải tới bộ Hán Việt từ điển này của Đào Duy Anh thì quá trình biên soạn từ điển Hán Việt của nước ta mới được xác lập một cách rõ ràng và vững chắc. Sở dĩ như thế vì bộ từ điển này biên soạn có phương pháp, quy củ hơn hẳn so với vài công trình tiên phong đi trước, và ngay từ khi phát hành, nó đã được các giới độc giả vui mừng đón nhận để tin dùng và sử dụng kéo dài trong suốt mấy mươi năm, thậm chí trong những năm gần đây vẫn còn bổ ích để tham khảo, được in đi in lại nhiều lần do nhiều nhà xuất bản khác nhau...

TƯ LIỆU HÁN NÔM CHÙA QUANG HOA TƯ LIỆU HÁN NÔM CHÙA QUANG HOA

Nhân chuyến viếng thăm các chùa huyện Tuy Phước, Bình Định, đoàn chúng tôi có dịp đến chùa Quang Hoa[1]. Theo các nhà nghiên cứu, chùa Quang Hoa được lập vào thời các chúa Nguyễn và được sắc tứ hay quan tự[2]. Chùa lưu giữ một số tư liệu Hán Nôm quý như hoành phi, câu đối, long vị chư tổ, mộ tháp. Được sự hướng dẫn của đại đức trụ trì, chúng tôi cho chụp hình các tư liệu trên. Đại đức còn nhã ý cho xem một tập tư liệu được viết trên giấy bản xưa[3] và cho biết đây là tập tài liệu quý thầy trước trao lại khi thầy về trụ trì chùa này[4].

SƠ BỘ NGHIÊN CỨU TỰ ĐỨC THÁNH CHẾ TỰ HỌC - CUỐN TỰ ĐIỂN HÁN - VIỆT THẾ KỶ 19 SƠ BỘ NGHIÊN CỨU TỰ ĐỨC THÁNH CHẾ TỰ HỌC - CUỐN TỰ ĐIỂN HÁN - VIỆT THẾ KỶ 19

1. Việt Nam thời xưa có các sách khải mông hay tự biểu được dùng để dạy chữ Hán cho trẻ đồng ấu, những sách này do người Hán soạn (như Nhất thiên tựTam tự kinh…) hay do chính người Việt biên trứ. Trong số những sách vỡ lòng được sử dụng phổ biến nhất trong trường học của các học giả Việt Nam, có “những cuốn từ điển mang tính văn hóa” [Nguyễn Đình Hòa 1987] như Nhất thiên tự [NĐH 1963 & 1989], Tam thiên tự [Nguyen 1973 & 1989], Ngũ thiên tự… Đây thường là những tác phẩm của các tác giả khuyết danh, là bảng kê chữ Hán và các từ tương đương trong tiếng Việt, được trình bày bằng thơ, có thể là sử dụng lục bát hay tứ ngôn, các thể thơ này tồn tại với tư cách là phương thức học thuộc lòng và giúp nhớ chữ.

Điểm qua một số bộ từ điển Hán Việt tiên phong Điểm qua một số bộ từ điển Hán Việt tiên phong

 

   Khái niệm từ điển Hán Việt đề cập trong bài này bao gồm những tự điển hoặc từ điển chữ Hán đối chiếu - giải thích bằng chữ Việt dưới dạng chữ quốc ngữ thông dụng hiện đại. Tuy nhiên, nếu truy đến cội nguồn sâu xa thì các loại từ điển này vốn đã có một lịch sử lâu dài, khởi đầu từ một số tự điển Hán Nôm mà ngày nay còn lưu truyền hoặc còn ghi nhận được. Vì vậy, để nắm bắt lịch sử vấn đề, trước khi đi vào phần chính giới thiệu các từ điển Hán Việt đã có từ trước đến nay, tưởng cũng nên nhắc lại một số từ - từ điển hoặc sách từ vựng đối chiếu Hán Nôm đã từng xuất hiện trong quá khứ, và được coi là tiền thân của từ điển Hán Việt hiện đại. Có thể kể:

 

Về một số từ Hán Việt dùng để chỉ "nhà" Về một số từ Hán Việt dùng để chỉ "nhà"

 

Nhà là một trong những thứ quan trọng nhất và gần gũi nhất với mọi người. Khái niệm “nhà” trong tiếng Việt có thể được thể hiện bằng nhiều từ Hán Việt khác nhau. Đương nhiên, ngoài nghĩa chung đó, mỗi từ còn có nét nghĩa riêng cần phân biệt rõ để sử dụng cho đúng. Bài viết này xin đưa ra cách dùng chủ yếu của một số từ thông dụng trong tiếng Việt để mọi người tham khảo.

 

 

Văn bản phú pháp của Thiền sư Pháp Chuyên trao cho đệ tử Toàn Tri Thành Lý Văn bản phú pháp của Thiền sư Pháp Chuyên trao cho đệ tử Toàn Tri Thành Lý

 

 

 Phú pháp (còn gọi là phó Pháp) nghĩa là chọn người để trao truyền giáo pháp để giáo pháp được gìn giữ và tiếp nối mãi mãi. Theo thứ tự truyền trao giáo pháp cho người, gọi là phó pháp tương thừa. Phật giáo không chấp nhận sự độc đoán của cá nhân, cho nên từ thời đức    Thế Tôn đến nay vẫn coi trọng việc tương thừa chính pháp[1]. Đối với Thiền tông, việc phú pháp được chú trọng. Theo thiền sư, vào thời đức Phật, ngài đã phú pháp cho ngài Ca Diếp qua điển tích “Niêm hoa vi tiếu”. Từ đó, các bậc đại sư đã phú pháp cho khá nhiều đệ tử đắc pháp. Trước thời Lục tổ Huệ Năng, các bậc tổ sư thường chọn một đệ tử chính để truyền y bát. Vì sợ sự tranh giành trong chốn thiền môn, ngài Huệ Năng đã bỏ tục lệ này mà truyền tâm ấn cho đệ tử. Tại Việt Nam, không biết việc phú pháp được tổ chức như thế nào. Giai đoạn các tổ sư phái Lâm Tế đến truyền đạo tại Đàng Trong, các ngài đã trao truyền cho đệ tử qua văn bản phú pháp. Có nhiều nhà nghiên cứu gọi văn bản này với các tên như pháp quyến, chính pháp nhãn tạng, phú bản. Chúng tôi gọi chung là phú pháp cho đúng theo tinh thần nội dung của văn bản.

 

 

TẢN MẠN KINH NGHIỆM  HỌC CHỮ HÁN CỔ TẢN MẠN KINH NGHIỆM HỌC CHỮ HÁN CỔ

    Tôi chọn lối “tản mạn” để không bị ràng buộc phải theo một bố cục chặt chẽ khi trình bày một số vấn đề liên quan. Nói tới học chữ Hán, với một người mới chỉ có ý thích và ý định thôi nhưng thực tế chưa từng học qua thì tâm lý chung thường dẫn họ đến mấy câu hỏi đầu tiên đại loại như: chữ Hán với chữ Nho và chữ Nôm có gì giống và khác nhau, học chữ Hán dễ hay khó, học chừng bao lâu thì đạt được kết quả như mong muốn, có thể tự học được không hay bắt buộc phải có thầy dạy?...

VÀI TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG  CHƠI CHỮ BẰNG TỰ HÌNH CHỮ HÁN VÀI TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG CHƠI CHỮ BẰNG TỰ HÌNH CHỮ HÁN

    Giống như mọi nền văn học, thơ văn chữ Hán ở bốn nước Trung Hoa, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên cũng có những lối chơi chữ trên cơ sở sự đồng âm và cận âm, đồng nghĩa và đa nghĩa.... của từ vựng. Song sử dụng một thứ chữ viết tượng hình, mảng văn chương thuộc hệ thống “văn hóa chữ Hán” này còn có riêng một lối chơi chữ bằng tự hình rất độc đáo. Khởi đi từ một phong cách ngôn ngữ đặc biệt được gọi là Phong cách học Văn tự (Stylistique Graphique) mà thủ pháp phổ biến là chiết tự từ các hình thức đơn giản kiểu đố chữ tới các dạng thức kết hợp tự hình  -  ý nghĩa  -  âm thanh phức tạp hơn, lối chơi chữ này đã được nhiều tác giả trước nay vận dụng trong thực tiễn sáng tác mà kết quả là làm hình thành những tác phẩm độc đáo, những giai thoại bất ngờ...